Deportatie van Jozeph de Lange en Jetty Hes

Het is deze maand tachtig jaar geleden dat Jozeph de Lange en zijn vrouw Jetty Hes in het vernietigingskamp Sobibor werden vermoord. Ze waren op dinsdag 20 juli 1943 vanuit Kamp Westerbork met onbekende bestemming op transport gesteld. Drie dagen later werd het jonge echtpaar nabij de Pools-Oekraïense grens vermoord.

Willem van Norel

Jozeph (Joop) de Lange werd op 25 juni 1922 geboren in Elburg. Hij was het enige kind van de huidenzouter Hartog de Lange (1886-1964) en Susanna de Lange-Heimans (1898-1983). Joop bezocht vanaf 1928 de lagere school van het Instituut Van Kinsbergen. In zijn jonge jaren kreeg hij vioolles van de bekende Nunspeetse musicus en kunstschilder Jos Lussenburg. In juni 1940 behaalde Joop in Zwolle het diploma Gymnasium-B. Vervolgens studeerde hij voor landbouwtechnisch ingenieur, maar de oorlogsomstandigheden beletten hem deze studie af te ronden. Joop dook begin 1942 onder bij de familie Hop aan de Koopsweg in Doornspijk, maar het opgesloten zitten viel hem zwaar. Na overleg met zijn ouders besloot Joop in mei 1942 naar Apeldoorn te vertrekken om als tuinman en paardenknecht te gaan werken in de Joodse psychiatrische inrichting Het Apeldoornsche Bosch. Zijn tante werkte daar ook. Samen met zijn (daar ontmoete) vriendin en leerling-verpleegster Jetty Hes deed Joop zijn werk met overgave. Joop en Jetty dachten in de psychiatrische inrichting veilig te zijn. Nadat er geruchten waren dat het ook in Apeldoorn niet veilig zou zijn, is Joops vriend Lambertus (Bartus) van den Bosch (zoon van veearts Aalt van den Bosch uit Doornspijk) in januari 1943 met twee fietsen naar Apeldoorn gegaan om Joop op te halen. Er was al een onderduikadres voor hem geregeld. Via een droge sloot lukte het Bartus van den Bosch (1923-1996) zijn vriend te ontmoeten. Joop weigerde echter mee te gaan naar Doornspijk aangezien hij en Jetty hun patiënten niet in de steek wilden laten. Bartus van den Bosch moest plechtig beloven dat Joops ouders nooit mochten weten dat hij nog de kans had gehad om te vluchten. Dat geheim heeft Bartus vele jaren bij zich gedragen.

Wat niemand voor mogelijk hield, gebeurde toch. De bewoners en het personeel van Het Apeldoornsche Bosch werden in de nacht van 21 op 22 januari 1943 in vrachtauto’s opgehaald en vervolgens op transport gesteld. Een groep van 1069 patiënten en verplegers werd in die nacht vanaf het station in Apeldoorn onder erbarmelijke omstandigheden in goederenwagons naar Auschwitz-Birkenau getransporteerd en meteen na aankomst vermoord.  Een nog achtergebleven groep medewerkers, waaronder Joop en Jetty, werd op 22 januari 1943 naar Kamp Westerbork vervoerd. Een dag daarvoor had Jetty Hes nog snel een afscheidsbriefje aan haar vader Bension Levie Hes geschreven: Lieve vader, Even nog een paar woorden. We moeten weg en zijn druk aan het ‘t pakken. God heeft het zo gewild. Lieveling, G. lees: God geve je sterkte. Wij zullen flink zijn. Joop en ik hopen bij elkaar te blijven. Indien ik nog een gelegenheid heb, schrijf ik je natuurlijk direct. Vadertje het aller aller beste. Houd je taai en vertrouw op God. Misschien zien we elkaar spoedig weer. Bedankt voor alles! Heel veel kusjes van sterkte Jetty, Joop

Joop de Lange en Jetty Hes verbleven in Kamp Westerbork in barak 72. Ze trouwden op 17 februari 1943. Joop was bij zijn huwelijk 20 jaar oud, Jetty was op dat moment 19 jaar. De veronderstelling was dat een huwelijk hen bij elkaar zou houden en dat er wellicht meer kans zou zijn om te overleven. Toestemming voor het huwelijk was door de ouders van Jetty Hes via een notariële akte verleend op 27 januari 1943. Vanaf hun onderduikadres in Nunspeet gaven Hartog en Susanna de Lange op 6 februari 1943 via een opgestelde verklaring eveneens toestemming. Getuigen bij de huwelijksvoltrekking waren Rosalie Heimans (tante van de bruidegom) en Abraham van Witsen (boekhandelaar).

Het verblijf van Joop en Jetty de Lange-Hes in Westerbork duurde slechts enkele maanden. Op dinsdag 20 juli 1943 werden Joop en Jetty naar Sobibor gedeporteerd. In 50 wagons werden 2209 Joden. Uiteindelijk overleefde van dit transport niemand de oorlog. Onderweg heeft Joop de Lange nog een briefje uit de trein gegooid. Het was zijn laatste levensteken. Joop de Lange, zijn vrouw Jetty, zijn schoonmoeder Rachel Hes-Prins, zijn schoonzuster Esther Hes en zijn tante Rosalie Heimans werden op vrijdag 23 juli 1943 in Sobibor vergast. Het huwelijk van Jozeph de Lange en Jetty Hes had slechts vijf maanden mogen duren.

Naoorlogse jaren

Na de oorlog vernam Lambertus van den Bosch het nieuws van de gruwelijke dood van zijn vriend Joop de Lange. Het kostte hem heel veel moeite om deze droevige boodschap te verwerken. Voor Hartog en Susanna de Lange was het gemis van hun zoon (bijna) ondraaglijk. Hartog en Susanna droegen na de oorlog zorg voor hun pleegdochter Betty Siebzehner. Maar Betty stierf op 29 juli 1965, enkele dagen voor haar 33ste verjaardag. Een jaar daarvoor was Hartog de Lange overleden. Susanna de Lange-Heimans stierf op 20 januari 1983.

Wat niemand voor
mogelijk hield,
gebeurde toch

Er was al een
onderduikadres
voor hem geregeld